|
OHONDO YOLOPAPELO
VIU VANGI WOMANU
KUENDA YOKU SOKISA OVIHANDELEKO
Ohuminyo Yoluali Yoku
Tata Ovimuenyo Viomanu*
Yataviwa kuenda ya tumbikiwa
Lonjango Yinene kesokiyo lio ( 217 A III )
vita vivali kekui lepanduvali,
kete liekui (10) kosayî ya Dezembro kulima wa 1948 -
ohulukayî kovita ecea kakui akualã lecelãlã.
Ulandu
Unu womanu loku sumbila
omuenyo wapata omanu vosi kilu lieve, olio esilã liovihandeleko
li nena eyovo, esunga kuenda ombembua voluali
Ekambo liu kulihiso kuenda
oku pembula ovihandeleko vitata omuenyo womanu ku tuala omanu
ko kulinga uvî kuenje uvî waco wa nena onyeño
vovitima viomanu vosi, yu va sanga ocisimilo calonga cokuti
omunu lomunu okuete omoko lutoyi woku tava pamue okupatalã
eci cosi ayongola pamue kayongola kuenda ka kuata usumba woku
talisua ohali.
Okutata omuenyo womanu
oco cavelapo , kuenje ciwa nda ocihandeleko caco ci kolisua
luvangi oco okuti lomue kaka yonjiwe oku fetuluinya ukuavo
uvi olingile.
Ca sesamela okuti pokati
kolofeka viosi pa kala ocisola lukamba.
Ekolelõ liomanu
vosi va tiamela ko Hongele Yolofeka ( Nações
Unidas ) lia kapiwa kovihandeleko vikola vioku tata omuenyo
womanu, yu vaci pitulula vali vukanda owu okuti, esumbilo
kuenda unene womunu vi tunda koku kapa omanu vosi pomangu
yimosi- okuti vosi vasoka kunene - nda ulume nda ukayî
kuenda loku vahã cimosi civa kuatisa okuama kovaso
loku kuata eyovo liocili.
Olofeka viosi vi tiamelã
ko Hongele Yolofeka ( Nações Unidas ) kuenda
ombonge yavo, vali kunda okuti esumbilo voluali kuenda esumbilo
lomuenyo womanu te viamoleha kovilinga, oco eyovo liocili.
Kovisila evi vioku tata
omuenyo womanu oko ku tunda eyovo liocili kuenda esanju lia
suapo liomanu.
Onjango Yinene
Ohuminyo eyi yoku tata
omuenyo womanu, voluali luosi oko kocimaho oluali lua sesamela
oku loña, apata osi , olofeka viosi, oco okuti omanu
vosi kuenda olombonge viosi violohongele viomanu vavi kapa
vovitima viavo kuenje ohuminyo yaco yendelela kuvosi okuti
okulisumbila pokati oco eyovo lienda kovaso, nda pokati komanu
vakuafeka yimosi nda pokati kolofeka vioposamua vatiamela
vo Hongele yolofeka va tava ovihandeleko evi.
ONDAKA YA 1
Omanu vosi kilu lieve
va citiwa lonjila yimosi leyovo limosi, lomoko yimosi kuenda
unu umosi, kuenje momo vosi va kuete olondunge, va sesamela
okulisumbila pokati ndavamanji.
ONDAKA YA 2
Citava okuti omanu va
toñomala oku tukola loku kisika ocihandeleko ca sonehiwa
vo Huminyo eyi, nda ocindele nda otekava, nda ulume nda ukayî,
nda ukuelimi liê nda liê, nda ukuetavo nda hukuetavoko,
nda ukuosoma wê nda wê, nda ukuafeka ye nda ye,
nda ohuasi nda ohukui pamue cimue cikuavo.
Kovaso yovihandeleko evi
kakuli vali lacimue cikuavo, nda citumiwa lusoma wofeka nda
lusoma wolonganji, nda wovofeka nda woposamua.
ONDAKA YA 3
Omunu wosi okuete omoko
yoku kuata omuenyo wahe, yoku lisanja vofeka kuenda yoku hindingila.
ONDAKA YA 4
Lomue okala kupika, lomue
okapa ukuavo kupika. Upika wa lemeliwa.
ONDAKA YA 5
Lomue okangisua pamue
oku yikiwa vokayike kohali olivova.
ONDAKA YE 6
Apa posi omunu akasi wa
sesamela oku kulihiwa lombonge.
ONDAKA YE 7
Kovihandeleko omanu vosi
valisoka kuenje vosi te vatatiwa lovihandeleko vimosi. Lomue
ha katepise; nda umue otepisiwa a ivaluise ohuminyo eyi.
ONDAKA YE 8
Omunu wa lueya lahevo
okuete omoko yoku pinga ekkuatiso kolonganji vio feka vana
va kuliha ovihandeleko vioku tata omuenyo womanu, nda vokuafeka,
nda vakualofeka vio posamua.
ONDAKA YE 9
Lomue okutiwa ño
olivova, loku yikiwa pamue oku tundisiwa vofeka yahe.
ONDAKA YE 10
Omunu wosi okuete omoko
yoku sombisiwa lesunga lolonganji, okuti kapa kala olonepele
kuenda osombisiwa kombonge yolonganji kavi tiamela kusoma
laumue, kuenje va sisa ciwa eko liaco.
ONDAKA YE 11
1. Omunu wosi va
tukuila eko limue, kacitava oku ukapa eko liaco toke eci
ku kala uvangi wokuti ocili wa lueya. Pole ndaño
vosanga leko lopo okuete omoko yoku kuata onganji yukuatisa.
2. Lomue olinga
ocikonde mekonda lieko lia lingiwa konyima yoloneke eci
okuti eko liaco halia kolele ndeci ca sonehiwa vovihandaleko
violonganji, nda vio feka nda violo feka vioposamua. Kuenje
te okangisiwa ndeci casoka ca tumila ocihandeleko caco eci
alinga eko liaco.
ONDAKA YE 12
Lomue okangisiwa olivova
mekonda liomuenyo wahe, pamue wepata konjo yahe. Lomue okuete
omoko yuku yulula ukanda ukuavo oku vanjiliya evi vikasimo
ha hakutisa osoyî ukuavo. Omunu wosi wa kuata ovitangi
evi okuete omoko yoku ivaluisa olonganji ocihandeleko eci.
ONDAKA YE 13
1. Omunu eye omunu
okuete omoko yoku nolã apa a yongola oku kala vofeka.
2. Omunu eye omunu
okuete omoko yoku tunda vofeka omo akasi, ndaño ofeka
yahe, kuenda okuetevomoko yoku tiuka vofeka yahe.
ONDAKA YE 14
1. Omunu wosi okuayiwi
lolombiali okuete omoko yoku pinga kolombiali violofeka
vikuavo oco vo okuatise okusalamamo.
2. Omoko yoku pinga
kolofeka vikuavo oku salama, yi tava lika komanu ava vakuayiwi
lolombaiali, havavako ovingumba, pamue olomondi pamue uvî
ukuavo.
ONDAKA YE 15
1. Omunu eye omunu
okuete omoko yoku tiamela kofeka acitiwa.
2. Lomue omunu otela
okupa ukuavo omoko yoku tiamela kofeka acitiwa pamue omoko
yoku pongolokela kofeka yikuavo
ONDAKA YE 16
1. Eci omunu atelisa
anyamo oku kuata epata, nda ulume nda ukayî okuete
omoko yoku kuata epata liahe, nda okuela u oyela nda yu
otekava, nda ukuetavo lie nda lie, ka katatekiwe.
2. Uvala ulingiwe
pokati komanu vavali valitava, okuti ulume lukayî.
3. Epata olio ocihandeleko
cavelapo kuenda ocisila coluali, cisukiliwa pokati kolohongele
viomanu, yu epata lia sesamela okutatiwa lolombiali viofeka.
ONDAKA YE 17
1. Omunu eye omunu
pamue ocisoko comanu va kuete omoko yoku kuata cahe muele
pamue cavomuele.
2. Lomue okuete
omoko yoku nyeha cimue cukuavo.
ONDAKA YE 18
Omunu eye omunu walisanja
oku sima eci apanga ndeci etavo; okuete omoko yoku kala ketavo
ayongola kuenda omoko yaco yu wiha evelo lioku pongolokela
ketavo likuavo pamue oku lekisa kuvakuavo etavo liahe, nda
lika wahe nda ocisoko comanu, nda posamua nda pulika.
ONDAKA YE 19
Omunu eye omunu okuete
omoko yoku yo kueca ovisimilo viahe, lokuvi vangula kuenda
lomue u usakalasa mekonda liaco, kuenda citava okusandula
ovisimilo viahe vofeka pamue posamua, vovingungu viosi vioku
popela.
ONDAKA YA 20
1. Omunu eye omunu
okuete omoko yoku likongela lava kuavo kuenda oku tunga
ohongele cinene ño nda ohongele yaco yombembua.
2. Lomue kaka kisikiwe
oku likongela kohongele eyi kayongola.
ONDAKA YA 21
1. Omunu eye omunu
okuete omoko yoku songola ovopange osi ofeka yahe.
2. Omunu eye omunu
okuete omoko yokuiñila pomangu yupange wofeka yahe
, kapaka kala olonepele.
3. Onjongole yomanu
oyo ongusu yusoma wofeka; kuenje casesamela okunola asongui
locela cilingiwa lesunga kuenda ocilli. Ocela caco cikuame
ocihandeleko coluali, okuti ha lolonepeleko kuenda omunu
lomunu osoneha onduko asima pokañunuñunu.
ONDAKA YA 22
Omunu eye omunu wa sesamela
oku tatiwa lombonge yitukuiwa "Segurança Social"
yofeka a tiamela, kuenda citava oku kisika ombonge yaco ekuatiso
nda lio tupalata, nda elongiso kuenda tu panduila olombonge
vio feka kuenda olombonge vioposamua ekuatiso vasole okueca.
ONDAKA YA 23
1. Omunu wosi okeute
omoko yoku kuata upange, yoku nolã upange u usanjuisa
loku umuisa eci ayongola kuenda omunu wosi ovindikiyiwa
kocitangi cekambo liupange.
2. Vosi omanu vakuete
omoko yoku fetiwa cimosi nda va talavaya upange umosi.
3. Wosi omunu otalavaya
okuete omoko yoku fetiwa lesunga okuti cusanjuisa oco cu
ukuatisa okutata epata liahe lunu, nda citito ombonge yi
vokiyeko.
4. Omunu wosi okuete
omoko yokusovola ombonge, kumosi lavakuavo, yoku vetatela
olonjongole violondinga upange.
ONDAKA YA 24
Omunu wosi okuete omoko
yoku puyuka, kuenda oku talama elivala lio oneke pole otambula
ofeto yahe ndu watalavaya.
ONDAKA YA 25
1. Omunu wosi okuete
omoko yoku kuata omuenyo luhiti, eye lepata liahe va kuata
ekuatiso kuhayele, kokulia, kuwalo, kocitumalo, koku feta
ocimbanda, pamue ekuatiso likuavo lisukiliwa kuenda osesamela
oku vikuvindikiyiwa nda ka kuete upange, pamue nda koku
vela, nda walinga ocilema, nda wa siala umbumba, pamue wa
kuka pamue vimue vikuavo viu tateka okusanga epondolo.
2. Uyali kuenda
utila womala visesamela ekuatiso liocili. Omalã vosi,
nda omalã vondombua nda voposamua, vosi vakuete omoko
yimosi yoku tambula ekuatiso kombonge ( Segurança
Social ).
ONDAKA YA 26
1. Omunu wosi osesamela
elilongiso. Elilongiso te lio cali, ndaño haliosiko
pole alima atete ocali ana alongisa omunu oku tanga loku
soneha. Onepa yaco yelilongiso eli likisikiwe komanu vosi.
Elilongiso lio vipinduko lilue. Elilongiso lio losikola
Vinene vatukula Univesidade liyu luiwe komanu vosi valisukila,
ndeci ca sesamela omunu lomunu okuti halolonepeleko.
2. Elilongiso lia
sesamela oku kuatisa omau oku waya unu womanu kuenda oku
kolisa ovihandeleko vioku tata omuenyo womanu kuenda eyovo
kuenda lia sesamela okueca elomboloko komanu liokuti epandi
kuenda ocisola lolofeka viosi, lapata osi kuenda latavo
osi kuenda okuamisako upange wosi wo Hongele Yofeka (Nações
Unidas) oku kapa ombembua voluali.
3. Olonjali ovio
tete via sesamela oku kuatisa omalã vavo oku nolã
elongiso liocili.
1. Omunu wosi okuete
omoko kuatisa kelongiso liovituwa vio feka pocitumalo akasi,
okutata umesele kuenda oku kuatisa kukulihiso wosi unena
okuamisako ofeka, kuenda okutambula kapako osi upange wavosi.
2. Omunu wosi okuete
omoko yokuvetatela umesele wahe , nda ukulihiso nda ovisonehua,
nda olomapalo eye muele asovola.
ONDAKA YA 28
Omunu wosi okuete omoko
yoku kisika okuti ovihandeleko via sonehiwa Vuvangi mulo vili
vilingiwe nda vofeka yahe nda posamua oco eyovo liocili limolehe
.
ONDAKA YA 29
1. Omunu wosi okuete
ovikele lovocisoko a atiamela, muna eye akulila, haimo opa
unu wahe.
2. Ko kusuisapo
ovihandeleko evi loku vitelisa oko kutunda eyovo liocili,
kuenda lomue otakekiwa locihandeleko ciñi te lika
evi vikuatisa okuamisa kovaso ovihandeleko vieyovo liavakuavo
oco va suisepo uhiti lutate wofeka kuenda oco usoma utukuiwa
"Democracia ".
3. Ovihandeleko
evi vilingiwa lika oku kolisa ongusu yo Hongele Yolofeka
( Nações
Unidas )
ONDAKA YA 30
Lacimue ocihandeleko casonehiwa
vu Vangi mulo cipengisiwa Lofeka kayitiamela ko Hongele pamue
omunu oco anyole eyovo liomanu lia sonehiwa mulo.
|
