|
DECLARAÇÃO
UNIVERSAL DOS DIREITOS DO HOMEM
(Resolução
217A(III) /1948, de 10 de Dezembro, das NAÇÕES
UNIDAS)
NZA-NGYAMUKUSU
WU MISWA MI MUTU
(Dikanhi
217 A (III) / 1948, di 10 di Ngonda Nwela, di kimvuka ki ZITSI
ZIBUNDANA)
NZA-NGYAMUKUSU WU MISWA MI MUTU
THONONO
Mu kibila ti luzabu lu
nswa lu woso mutu, mkwa dikanda di bumutu, luidi mbandu kimpwanza,
mbandu budedi ayi mbandu ndembama va ntoto;
Mu kibila ti bunzimbu
ayi lulenzo lu miswa mi bumutu bin’natanga ku phangulu mavanga
man’bayuwanga ku tsi-ntima bumutu, ayi mu kutala ti ngizulu
yi nza yi bumutu bu kakuka mu matuba ayi mu ngwilukulu-zinzambi,
ayi bu kakuk’eso mu themosono batu ayi mu buya-buphasi, yawu
iyamukusu ti ngudi-lutia lu woso mutu;
Mu kibila ti lukaku lu
miswa mi bumutu mu ngolo yi butinu bu mikaka nkinza bene luidi,
phasi mutu kabika kutisu kulanda nzila nganzi yi lubayusu
lu mtinu ayi lubayusu lu lubyefomo;
Mu kibila ti msamu-ngudi
bene ndatusu ntwala yi bukundi ayi ngwizunu yi zitsi zioso;
Mu kibila ti mu Pfumu-Mkanda,
zitsi zioso zi kinvuka ki Zitsi Zibundana zin’yamikis’ eso
diana ayi kivuvu kiawu mu ngudi-minswa mi bumutu, mu bunswa
ayi mu buzitu bu bumutu, mu budedi bu kinswa kitedi kuidi
babakala ayi kuidi bakhieto; Ayi mu kutala ti baboso bakikinini
kuvanga madi nkinza ayi kunata-ntwala mu luzingu lwawu kimpwanza
ki m’nene;
Mu kibila ti Batinu boso
bangu kinvuka ki Zitsi Zibundana babundidi-thulu mu ngwakunu
ayi M’Yadi kinvuka ki Zitsi zi Bundana mu kusadila lukaku
ayi thumunu yi miswa ayi yi maluve ma mutu ayi mvandi bumpwanza
bungudi bu mutu;
Mu kibila ti ndedokosolo
kuidi baboso yi mbadulu yi miswa ayi yi bumpwanza bene bu
mutu nkinza yidi, mosi mbwakusulu yi dikanu bene yi baka buku
bela;
MTINU-LUKUTUNGUNU
Wun’yamikisa NGYAMUKUSU
YI MISWA MI MUTU’ emimi, dede lukanu lun’sadulu kuidi zinvila
ayi zitsi zioso, mosi batu boso ayi binvuka biluyalu bi zitsi
zioso, bu ba-mi-tebukila monho, basia-ngolo mu-ku-mi-yiyisa
mu zinzo-zinkanda, mu-ku-mi-tumina ayi mu-kwe-mi-yonzulanga
mu mavanga ma basi tsi-awu ayi mu mavanga ma basi bandi-batu,
bakhembo basi kinvuka ki Zitsi Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUTHETI
Bizingi bioso bisiwu ti
batu bambutukanga mu kidedi ki buzitu ayi kibumswa. Bizingi-bene,
batu, badi diela ayi tsi-ntima, bafwene kuzingila mbatzi-na-mbatzi-yandi
mu mtima bukhomba.
LUTUMU-MSWA LUM’MWADI
Batu boso babeki dilwaku
di kutatila miswa ayi maluve ma-mayamukusu mu MTINU-NGYAMUKUSU’
ewiwi, mu kukhambu vengula woso mutu, keti mu matedi phila
ndimba mkand’ andi yi nhitu, evo mu matedi bukhieto evo bubala
bwandi, evo mu matedi mbembo andi, evo phila nzambi andi,
evo mu matedi phila politik’andi, evo phila kingudi kiandi,
evo mu kibila kinkaka.
Ayi vala-sa-siwu luswasunu
ko mu kibila ki tswasunu thadulu politika yi batu mu zitsi,
evo mu kibila ki tswasunu mswa-nzitumunu yi batu-batu mu zitsi,
voti mu kibila ki luswasunu lu mbutukulu evo lu khadulu mutu
mu phila-phila tsi, yi kimpwanza, evo yin’talu kuidi tsi mka,
voti tsi ikoso mu tsi mka.
LUTUMU-MSWA LUN’TATU
Woso mutu widi mswa kuzinga,
ku-yi-yadila na veka mu kimpwanza ayi kuzinga mu lufiatu.
LUTUMU-MSWA LUN´YA
Kwisi ko mutu wala siwu
mu buvika; Buvika ayi phila mambu moso matedi buvika bikanduku.
LUTUMU-MSWA LUN’TANU
Kwisi ko mutu wala tulu
mu thovokolo evo mu phasi zimakhemi, zi-kun’kitisa bumutu
bwandi.
LUTUMU-MSWA LUN’SAMBANU
Batu boso badi na mswa
u-lenda ku-ba-zitusu mu mambu moso matedi bunhitu-mswa bwawu.
LUTUMU-MSWA LUTSAMBWADI
Batu boso badedakana mu
mikaka ayi miswa mi luyalu, mu kukhambu swasunu, badi dede
mu butanunu va thalu mswa-mtinu. Baboso badi dede mu luve
lu kutanunu vadi loso luswasunu lumbayisa NZA-NGYAMUKUSU’
eyiyi ayi vadi mavanga moso ma bundima kuidi NGYAMUKUSU’ eyiyi.
LUTUMU-MSWA LUNANA
Woso kwa mutu widi na
luve lu ku-bwe-tomba kusamba mambu mandi mu zinzo zim’kanu
zi-vyakana, dede buntumina buka-nkanu yi tsi andi.
LUTUMU-MSWA LUVWA
Kuisi ko mutu fwene kubwilu,
kukangu evo ku-kukusu mu khambu ku kibila ki tungu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI
Woso kwa mutu widi mswa,
buka woso yandi mutu, mu kufundusu va m’yalu-nguba mu kitezo
kifwana kuidi nzo-m’kanu yi songa , in’zenga mambu mu budede
ayi mu bukiedika bu mavanga mandi, na miswa na buloko bwandi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIMUEKA
- Woso mutu um’tatu mu mavanga mambi
fwene kutwama bongolo dibungu dimbote, nate mbelo-andi im’monoso
mu procesu yi m’yalu-nguba, ayi mafwana moso ma butanunu
bwandi man’tulu-va-tsi.
- Kwisi mutu ko wala komo mu bumbedi
mu mambu o ma-zimbukunu evo o ma-khembo sonama dede ti msiku
mu thangu yi-ka-ma-sadila, evo mam’kambu-ba ti ma mbedoso
va thalu mswa-luyalu lu tsi-andi voti va thalu mswa-mtinu
luyalu lu tsi-mvimba. Bo bwawu, kwisi-ko luve lu kukoma
mutu mu phasi-mswa ilutidi m’kata ayi yo im’fwene mu thangu
yoyawu ikam’vola mbi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIM’MWADI
Kwisi-ko mutu wala tatusu
mu luzingu lwandi luswama, evo mu mambu mandi ma tsi-nzo ayi
mu mambu ma bukanda bwandi, evo mu mambu ma mikanda myandi
min’sweki, enati vasi kibila kitungu-ko.
Mu khotolo batu evo luyalu
mu mambu ma ngana man’sweki, woso mutu mswa ayi luve kadi
kutanunu kwidi lutumu ayi mswa luyalu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’TATU
- Woso mutu widi luve ayi mswa kudyata
ayi kutomba nzo mu yoso-kwa tsi.
- Woso mutu widi mswa ayi luve lu kubasika
mu tsi-andi um kwenda ku tsi-mka, ayi um ku-bwe-vutuka ku
tsi-andi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’YA
- Woso mutu m’landukunu kwidi luyalu
widi na luve ayi mswa kutinina ayi kutanunu ku tsi-mka.
- Vangi mswa-bewowo wisi-ko ngolo voti
lutelo mu mavada masiwu ti mbivusu in’nene kwidi lutumu-mswa
lun’tangununwanga ti "direito comum", evo mu mavada
mambi madi ndambi yi zikhanu zi mayindu ma kinvuka ki Zitsi
Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’TANU
- Woso-kwa mutu mswa ayi luve kadi mu
kubaka bwisi-tsi bwandi.
- Kwisi-ko mutu m’kanduku mu khembo kibila
kitungu mu bwisi-tsi bwandi evo mu kubalula bwisi-tsi bwandi
mu bwisi-tsi bumkaka.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’SAMBANU
- Tona ban’kituka ditoko ayi ndumba banhieka,
kimbakala ayi kikhieto mswa ayi luve lwawu badi mu kukwela
ayi kuvanga dikanda, mu kukambu kanduku mu kibila ki mambu
ma-tedi phila ndimba yi mkanda nhitu, evo mu kibila ki mambu
matedi luswasunu lu bwisi-tsi, evo mu kibila ki matedi luswasunu
lu zingwikukulu-mu-zinzambi. Ayi mu dikwela ayi mu mbanusunu
dikwela, badi miswa dede.
- Dikwela disi-ko, enati ba-veka, kikhieto
na kimbakala basa di-tya ko.
- Dikanda, thonono tsi ayi mvila-mvimba,
bwawu, mswa didi mu kukaku kwidi luyalu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KITSAMBWADI
- Woso mutu, na veka evo mu mkangu, luve
ayi mswa kadi mu kuvwa yandi nzo evo yandi khadi .
- Kwisi mutu ko lenda yimunu nzo-andi
feka voti khadi-andi veka.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KINANA
Woso mutu mswa ayi luve
kadi ku kimpwanza ki mayindu, ki tsimtima ayi ki luwiluku;
Mswa bewowo umvana luve kwidi woso mutu lu kubaluka mu luwiluku
evo mu mayindu, na mu mbonosono luwiluku lwandi ayi mayindu
mandi, va nafeka evo va mbo-yi-batu, nafeka voti na mbatzi-andi,
mu zikhadulu, mu malongi evo mu tsambudulu ayi voti mu phila
bipa.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIVWA
Woso mutu midi na luve
ayi mswa yi kimpwanza ki baka dyandi dibanza, yandi mbadulu
ayi dyandi dituba, ayi bo-bwawu, widi na mswa ukhembo bundulu
va yilu mabanza mandi evo widi luve lu kutomba madi mkinza
mo kayamba ayi katyakisa, mu kukambu ku minkaka evo zindilu,
mambu ayi mayindu mandi moso mu yoso kwandi phila mbemo.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI
- Woso mutu widi na luve ayi mswa mu
kimpwanza ki lubundunu ayi ki thwadi ayi badi-andi, kivimba
ndembama ikinzuku.
- Kwisi-ko mutu m’tisu mu ngolo kukota
mu kithwadi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIMWEKA
- Woso mutu widi mswa ayi luve lubyalu
lu tsi-andi, mu bunafeka evo mu bumvwala.
- Woso mutu widi na luve ayi mswa wo-wawu
widi badi-andi mu kuba m’yadi.
- Lutya lu basi-tsi lwawu dibandu di
buyadi ayi bupfumu bu tsi; Ayi lutya bene lufwene kumonikinanga
mu zivoti zikyedika mu tsi ayi zin’swekanga butinu ayi bwisi-tsi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIM’MWADI
Woso mutu, bukadi mwisi-tsi,
widi mswa ayi luve kusikumu mu "segurança social",
ayi lenda kutomba mbanusunu-nzala yi matedi mu "económico",
mu "social" ayi mu "cultural", va mbata
lusadusu ayi nguvu yi tsi-andi, yi bukhomba bu tsi-andi ayi
zitsi zimka, ayi dede luviakusu lu makanhi ma tsi-na-tsi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIN’TATU
- Woso mutu widi na luve na mswa kusala
kisalu, kusola kisalu kyandi mu kimpwanza, mu khikununu
bufwanhi bwidi ayi kisalu bene ayi mbakulu-andi mu kisalu
bene. Woso-kwa mutu widi’eso luve ayi mswa kukaku ku buphumbulu,
voti kukaku ku bukhambu-b-kisalu.
- Batu boso badi mswa ayi luve kubakila
mbakulu ifwene ayi in’iedimina ayi kisalu kyawu.
- Woso mutu n’salanga widi mswa kubaka
mfutu uyedimina ayi kisalu kyandi, o un´fwana mu ku-i-zingisa
naveka ayi mu kuzingisa dikanda dyandi, ti baka bubela,
ay’eso mu lusadusu lu bukaku lu "protecção
social".
- Woso-kwa mutu widi na mswa ayi luve
kuvanga bimvuka ki thwadi bisadi evo "sindicatu",
ayi badi-andi. Widi’eso mswa kukota mu kimvuka ki "sindicatu",
phasi kanwanina-luzingu lwandi lu kisadi.
LUTUMU-MSWA LU MAKUMWADI-KIN’YA
Woso mutu widi mswa ayi
luve lu tsakulu ayi lu phundulu im’nfutu mu thangu ifwene
ayi phila kisalu kyandi.
LUTUMU LUMAKUMWADI-KIN’TANU
- Woso mutu widi mswa ayi luve lu kunata
phila luzingu lufwana, phila-mweka, mbakulu-andi iduka thanunu
buvimpi, bote bwandi bunzingulu. Mbakulu-andi ifwana mbakulu
bidya, mbakulu mvwatu, nzo, mbakulu mbukulu kimbevo. Ayi
mu buya asyi mu pfwilulu n’nuni evo mkazi, ayi mu bununu,
ay’eso mu phasi zi zimbisa bima byandi bioso, mu kukambu
ku lutya lwandi feka, mutu-ewowo mswa thanunu yi kimvuka
ki "segurança social" kadi.
- Mbutu ayi bwana-tsombi bifwene kusadusu
mu phila-mka imbote. Ayi bana bam’butuka mu dikwela ayi
bana bam’butuka mu nganda luve ayi mswa dede badi va thalu
lusadusu lu kimvuka ki "protecção social".
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIN’SAMBANU
- Woso mutu widi mswa kulonga mkanda.
Nzo-mkanda ifwene kuba ipholo, ayi mkutu nzo-mkanda itheti
ban’tedilanga ti "ensino elementar". Nzo-mkanda
yi "ensino elementar" ikwiku kwidi batu boso yidi.
Nzo-mkanda yi "técnico" ayi yi kwiyila
kisalu evo "profissional" zifwene kuzibulumu muma
moso, kwidi batu boso. Khotolo nzo-mkanda yi lukumu ifwene
kwidi baboso dede makanhi mawu.
- Nzo-mkanda ifwene kusongisa ayi kunatisa
batu mu nzila bumutu-tungu, ayi mu khwetolo miswa ayi maluve
ma kinvuka ki Zitsi Zibundana, mu kutwadisa batu mu nzila
ngwizunu, mu nzila mlenvo ayi mu nzila bukhomba ayi bundembama.
- Masya badi na luve lu kusobudila bana
bawu phila nzo-mkanda bafwene.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KITSAMBWADI
- Woso mutu widi mswa ayi luve mu kukota,
mu lutya lwandi feka, mu kimvuka ki tsakulu va bundiku bwandi,
mosi katomba nhienzi yi biphangula-biphangula ayi butomoso
bu luzabu.
- Batu boso badi luve lu kukaku um mamoso
bansilanga-dyana matedi bisalu bidyela dyawu, bi bundwengi
bwawu ayi bisona byawu.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KINANA
Woso mutu widi mswa ayi
luve ku sya-dyana ti vadi phila ngyatusulu nza ilenda tumisa
ayi vangisa miswa ayi maluve ma Ngyamukusu’eyiyi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIVWA
- Woso mutu widi na zithumu zi-ka-fwene
kusadila va meso ma bundiku bwandi, khinu kalendi baka-ko
bu kukonzukila um bumutu-tungu bwandi.
- Thumukunu miswa ayi maluve moso’emama
yidi mu mkamba misiku mi luyalu, o min’nata-ntuala buzitu
bu batu-i-batu, bunswa ayi buphwanza, ayi buvumi bu bifu-bi-mbote,
ayi buvumi mu tsi i bu-"democracia".
- Kanikito kusadila miswa ayi maluve
moso’emama mu phila mweka ivyakasana ayi mabanza mangudi
mandi, o ma kimvuka ki Zitsi Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMATATU
Kadi msiku wu NZA-NGYAMUKUSU’eyiyi
ulenda vumbulu mu phumbudulu in’natisa tsi vo dingumba mu
mavanga ma tholomono miswa ayi maluve bene.
|