|
DECLARAÇÃO
UNIVERSAL DOS DIREITOS DO HOMEM
(Resolução
217A(III) /1948, de 10 de Dezembro, das NAÇÕES
UNIDAS)
NZA-NGYAMUKUSU
WU MISWA MI MUTU
(Dikanhi
217 A (III) / 1948, di 10 di Ngonda Nwela, di kimvuka ki ZITSI ZIBUNDANA)
NZA-NGYAMUKUSU WU MISWA MI MUTU
THONONO
Mu kibila ti luzabu lu nswa
lu woso mutu, mkwa dikanda di bumutu, luidi mbandu kimpwanza, mbandu
budedi ayi mbandu ndembama va ntoto;
Mu kibila ti bunzimbu ayi lulenzo
lu miswa mi bumutu bin’natanga ku phangulu mavanga man’bayuwanga
ku tsi-ntima bumutu, ayi mu kutala ti ngizulu yi nza yi bumutu bu
kakuka mu matuba ayi mu ngwilukulu-zinzambi, ayi bu kakuk’eso mu
themosono batu ayi mu buya-buphasi, yawu iyamukusu ti ngudi-lutia
lu woso mutu;
Mu kibila ti lukaku lu miswa
mi bumutu mu ngolo yi butinu bu mikaka nkinza bene luidi, phasi
mutu kabika kutisu kulanda nzila nganzi yi lubayusu lu mtinu ayi
lubayusu lu lubyefomo;
Mu kibila ti msamu-ngudi bene
ndatusu ntwala yi bukundi ayi ngwizunu yi zitsi zioso;
Mu kibila ti mu Pfumu-Mkanda,
zitsi zioso zi kinvuka ki Zitsi Zibundana zin’yamikis’ eso diana
ayi kivuvu kiawu mu ngudi-minswa mi bumutu, mu bunswa ayi mu buzitu
bu bumutu, mu budedi bu kinswa kitedi kuidi babakala ayi kuidi bakhieto;
Ayi mu kutala ti baboso bakikinini kuvanga madi nkinza ayi kunata-ntwala
mu luzingu lwawu kimpwanza ki m’nene;
Mu kibila ti Batinu boso bangu
kinvuka ki Zitsi Zibundana babundidi-thulu mu ngwakunu ayi M’Yadi
kinvuka ki Zitsi zi Bundana mu kusadila lukaku ayi thumunu yi miswa
ayi yi maluve ma mutu ayi mvandi bumpwanza bungudi bu mutu;
Mu kibila ti ndedokosolo kuidi
baboso yi mbadulu yi miswa ayi yi bumpwanza bene bu mutu nkinza
yidi, mosi mbwakusulu yi dikanu bene yi baka buku bela;
MTINU-LUKUTUNGUNU
Wun’yamikisa NGYAMUKUSU YI MISWA
MI MUTU’ emimi, dede lukanu lun’sadulu kuidi zinvila ayi zitsi zioso,
mosi batu boso ayi binvuka biluyalu bi zitsi zioso, bu ba-mi-tebukila
monho, basia-ngolo mu-ku-mi-yiyisa mu zinzo-zinkanda, mu-ku-mi-tumina
ayi mu-kwe-mi-yonzulanga mu mavanga ma basi tsi-awu ayi mu mavanga
ma basi bandi-batu, bakhembo basi kinvuka ki Zitsi Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUTHETI
Bizingi bioso bisiwu ti batu
bambutukanga mu kidedi ki buzitu ayi kibumswa. Bizingi-bene, batu,
badi diela ayi tsi-ntima, bafwene kuzingila mbatzi-na-mbatzi-yandi
mu mtima bukhomba.
LUTUMU-MSWA LUM’MWADI
Batu boso babeki dilwaku di
kutatila miswa ayi maluve ma-mayamukusu mu MTINU-NGYAMUKUSU’ ewiwi,
mu kukhambu vengula woso mutu, keti mu matedi phila ndimba mkand’
andi yi nhitu, evo mu matedi bukhieto evo bubala bwandi, evo mu
matedi mbembo andi, evo phila nzambi andi, evo mu matedi phila politik’andi,
evo phila kingudi kiandi, evo mu kibila kinkaka.
Ayi vala-sa-siwu luswasunu ko
mu kibila ki tswasunu thadulu politika yi batu mu zitsi, evo mu
kibila ki tswasunu mswa-nzitumunu yi batu-batu mu zitsi, voti mu
kibila ki luswasunu lu mbutukulu evo lu khadulu mutu mu phila-phila
tsi, yi kimpwanza, evo yin’talu kuidi tsi mka, voti tsi ikoso mu
tsi mka.
LUTUMU-MSWA LUN’TATU
Woso mutu widi mswa kuzinga,
ku-yi-yadila na veka mu kimpwanza ayi kuzinga mu lufiatu.
LUTUMU-MSWA LUN´YA
Kwisi ko mutu wala siwu mu buvika;
Buvika ayi phila mambu moso matedi buvika bikanduku.
LUTUMU-MSWA LUN’TANU
Kwisi ko mutu wala tulu mu thovokolo
evo mu phasi zimakhemi, zi-kun’kitisa bumutu bwandi.
LUTUMU-MSWA LUN’SAMBANU
Batu boso badi na mswa u-lenda
ku-ba-zitusu mu mambu moso matedi bunhitu-mswa bwawu.
LUTUMU-MSWA LUTSAMBWADI
Batu boso badedakana mu mikaka
ayi miswa mi luyalu, mu kukhambu swasunu, badi dede mu butanunu
va thalu mswa-mtinu. Baboso badi dede mu luve lu kutanunu vadi loso
luswasunu lumbayisa NZA-NGYAMUKUSU’ eyiyi ayi vadi mavanga moso
ma bundima kuidi NGYAMUKUSU’ eyiyi.
LUTUMU-MSWA LUNANA
Woso kwa mutu widi na luve lu
ku-bwe-tomba kusamba mambu mandi mu zinzo zim’kanu zi-vyakana, dede
buntumina buka-nkanu yi tsi andi.
LUTUMU-MSWA LUVWA
Kuisi ko mutu fwene kubwilu,
kukangu evo ku-kukusu mu khambu ku kibila ki tungu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI
Woso kwa mutu widi mswa, buka
woso yandi mutu, mu kufundusu va m’yalu-nguba mu kitezo kifwana
kuidi nzo-m’kanu yi songa , in’zenga mambu mu budede ayi mu bukiedika
bu mavanga mandi, na miswa na buloko bwandi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIMUEKA
- Woso mutu um’tatu mu mavanga mambi fwene
kutwama bongolo dibungu dimbote, nate mbelo-andi im’monoso mu
procesu yi m’yalu-nguba, ayi mafwana moso ma butanunu bwandi man’tulu-va-tsi.
- Kwisi mutu ko wala komo mu bumbedi mu mambu
o ma-zimbukunu evo o ma-khembo sonama dede ti msiku mu thangu
yi-ka-ma-sadila, evo mam’kambu-ba ti ma mbedoso va thalu mswa-luyalu
lu tsi-andi voti va thalu mswa-mtinu luyalu lu tsi-mvimba. Bo
bwawu, kwisi-ko luve lu kukoma mutu mu phasi-mswa ilutidi m’kata
ayi yo im’fwene mu thangu yoyawu ikam’vola mbi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIM’MWADI
Kwisi-ko mutu wala tatusu mu
luzingu lwandi luswama, evo mu mambu mandi ma tsi-nzo ayi mu mambu
ma bukanda bwandi, evo mu mambu ma mikanda myandi min’sweki, enati
vasi kibila kitungu-ko.
Mu khotolo batu evo luyalu mu
mambu ma ngana man’sweki, woso mutu mswa ayi luve kadi kutanunu
kwidi lutumu ayi mswa luyalu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’TATU
- Woso mutu widi luve ayi mswa kudyata ayi
kutomba nzo mu yoso-kwa tsi.
- Woso mutu widi mswa ayi luve lu kubasika
mu tsi-andi um kwenda ku tsi-mka, ayi um ku-bwe-vutuka ku tsi-andi.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’YA
- Woso mutu m’landukunu kwidi luyalu widi na
luve ayi mswa kutinina ayi kutanunu ku tsi-mka.
- Vangi mswa-bewowo wisi-ko ngolo voti lutelo
mu mavada masiwu ti mbivusu in’nene kwidi lutumu-mswa lun’tangununwanga
ti "direito comum", evo mu mavada mambi madi ndambi
yi zikhanu zi mayindu ma kinvuka ki Zitsi Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’TANU
- Woso-kwa mutu mswa ayi luve kadi mu kubaka
bwisi-tsi bwandi.
- Kwisi-ko mutu m’kanduku mu khembo kibila
kitungu mu bwisi-tsi bwandi evo mu kubalula bwisi-tsi bwandi mu
bwisi-tsi bumkaka.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIN’SAMBANU
- Tona ban’kituka ditoko ayi ndumba banhieka,
kimbakala ayi kikhieto mswa ayi luve lwawu badi mu kukwela ayi
kuvanga dikanda, mu kukambu kanduku mu kibila ki mambu ma-tedi
phila ndimba yi mkanda nhitu, evo mu kibila ki mambu matedi luswasunu
lu bwisi-tsi, evo mu kibila ki matedi luswasunu lu zingwikukulu-mu-zinzambi.
Ayi mu dikwela ayi mu mbanusunu dikwela, badi miswa dede.
- Dikwela disi-ko, enati ba-veka, kikhieto
na kimbakala basa di-tya ko.
- Dikanda, thonono tsi ayi mvila-mvimba, bwawu,
mswa didi mu kukaku kwidi luyalu.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KITSAMBWADI
- Woso mutu, na veka evo mu mkangu, luve ayi
mswa kadi mu kuvwa yandi nzo evo yandi khadi .
- Kwisi mutu ko lenda yimunu nzo-andi feka
voti khadi-andi veka.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KINANA
Woso mutu mswa ayi luve kadi
ku kimpwanza ki mayindu, ki tsimtima ayi ki luwiluku; Mswa bewowo
umvana luve kwidi woso mutu lu kubaluka mu luwiluku evo mu mayindu,
na mu mbonosono luwiluku lwandi ayi mayindu mandi, va nafeka evo
va mbo-yi-batu, nafeka voti na mbatzi-andi, mu zikhadulu, mu malongi
evo mu tsambudulu ayi voti mu phila bipa.
LUTUMU-MSWA LUKUMI-KIVWA
Woso mutu midi na luve ayi mswa
yi kimpwanza ki baka dyandi dibanza, yandi mbadulu ayi dyandi dituba,
ayi bo-bwawu, widi na mswa ukhembo bundulu va yilu mabanza mandi
evo widi luve lu kutomba madi mkinza mo kayamba ayi katyakisa, mu
kukambu ku minkaka evo zindilu, mambu ayi mayindu mandi moso mu
yoso kwandi phila mbemo.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI
- Woso mutu widi na luve ayi mswa mu kimpwanza
ki lubundunu ayi ki thwadi ayi badi-andi, kivimba ndembama ikinzuku.
- Kwisi-ko mutu m’tisu mu ngolo kukota mu kithwadi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIMWEKA
- Woso mutu widi mswa ayi luve lubyalu lu tsi-andi,
mu bunafeka evo mu bumvwala.
- Woso mutu widi na luve ayi mswa wo-wawu widi
badi-andi mu kuba m’yadi.
- Lutya lu basi-tsi lwawu dibandu di buyadi
ayi bupfumu bu tsi; Ayi lutya bene lufwene kumonikinanga mu zivoti
zikyedika mu tsi ayi zin’swekanga butinu ayi bwisi-tsi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIM’MWADI
Woso mutu, bukadi mwisi-tsi,
widi mswa ayi luve kusikumu mu "segurança social",
ayi lenda kutomba mbanusunu-nzala yi matedi mu "económico",
mu "social" ayi mu "cultural", va mbata lusadusu
ayi nguvu yi tsi-andi, yi bukhomba bu tsi-andi ayi zitsi zimka,
ayi dede luviakusu lu makanhi ma tsi-na-tsi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIN’TATU
- Woso mutu widi na luve na mswa kusala kisalu,
kusola kisalu kyandi mu kimpwanza, mu khikununu bufwanhi bwidi
ayi kisalu bene ayi mbakulu-andi mu kisalu bene. Woso-kwa mutu
widi’eso luve ayi mswa kukaku ku buphumbulu, voti kukaku ku bukhambu-b-kisalu.
- Batu boso badi mswa ayi luve kubakila mbakulu
ifwene ayi in’iedimina ayi kisalu kyawu.
- Woso mutu n’salanga widi mswa kubaka mfutu
uyedimina ayi kisalu kyandi, o un´fwana mu ku-i-zingisa naveka
ayi mu kuzingisa dikanda dyandi, ti baka bubela, ay’eso mu lusadusu
lu bukaku lu "protecção social".
- Woso-kwa mutu widi na mswa ayi luve kuvanga
bimvuka ki thwadi bisadi evo "sindicatu", ayi badi-andi.
Widi’eso mswa kukota mu kimvuka ki "sindicatu", phasi
kanwanina-luzingu lwandi lu kisadi.
LUTUMU-MSWA LU MAKUMWADI-KIN’YA
Woso mutu widi mswa ayi luve
lu tsakulu ayi lu phundulu im’nfutu mu thangu ifwene ayi phila kisalu
kyandi.
LUTUMU LUMAKUMWADI-KIN’TANU
- Woso mutu widi mswa ayi luve lu kunata phila
luzingu lufwana, phila-mweka, mbakulu-andi iduka thanunu buvimpi,
bote bwandi bunzingulu. Mbakulu-andi ifwana mbakulu bidya, mbakulu
mvwatu, nzo, mbakulu mbukulu kimbevo. Ayi mu buya asyi mu pfwilulu
n’nuni evo mkazi, ayi mu bununu, ay’eso mu phasi zi zimbisa bima
byandi bioso, mu kukambu ku lutya lwandi feka, mutu-ewowo mswa
thanunu yi kimvuka ki "segurança social" kadi.
- Mbutu ayi bwana-tsombi bifwene kusadusu mu
phila-mka imbote. Ayi bana bam’butuka mu dikwela ayi bana bam’butuka
mu nganda luve ayi mswa dede badi va thalu lusadusu lu kimvuka
ki "protecção social".
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIN’SAMBANU
- Woso mutu widi mswa kulonga mkanda. Nzo-mkanda
ifwene kuba ipholo, ayi mkutu nzo-mkanda itheti ban’tedilanga
ti "ensino elementar". Nzo-mkanda yi "ensino elementar"
ikwiku kwidi batu boso yidi. Nzo-mkanda yi "técnico"
ayi yi kwiyila kisalu evo "profissional" zifwene kuzibulumu
muma moso, kwidi batu boso. Khotolo nzo-mkanda yi lukumu ifwene
kwidi baboso dede makanhi mawu.
- Nzo-mkanda ifwene kusongisa ayi kunatisa
batu mu nzila bumutu-tungu, ayi mu khwetolo miswa ayi maluve ma
kinvuka ki Zitsi Zibundana, mu kutwadisa batu mu nzila ngwizunu,
mu nzila mlenvo ayi mu nzila bukhomba ayi bundembama.
- Masya badi na luve lu kusobudila bana bawu
phila nzo-mkanda bafwene.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KITSAMBWADI
- Woso mutu widi mswa ayi luve mu kukota, mu
lutya lwandi feka, mu kimvuka ki tsakulu va bundiku bwandi, mosi
katomba nhienzi yi biphangula-biphangula ayi butomoso bu luzabu.
- Batu boso badi luve lu kukaku um mamoso bansilanga-dyana
matedi bisalu bidyela dyawu, bi bundwengi bwawu ayi bisona byawu.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KINANA
Woso mutu widi mswa ayi luve
ku sya-dyana ti vadi phila ngyatusulu nza ilenda tumisa ayi vangisa
miswa ayi maluve ma Ngyamukusu’eyiyi.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMWADI-KIVWA
- Woso mutu widi na zithumu zi-ka-fwene kusadila
va meso ma bundiku bwandi, khinu kalendi baka-ko bu kukonzukila
um bumutu-tungu bwandi.
- Thumukunu miswa ayi maluve moso’emama yidi
mu mkamba misiku mi luyalu, o min’nata-ntuala buzitu bu batu-i-batu,
bunswa ayi buphwanza, ayi buvumi bu bifu-bi-mbote, ayi buvumi
mu tsi i bu-"democracia".
- Kanikito kusadila miswa ayi maluve moso’emama
mu phila mweka ivyakasana ayi mabanza mangudi mandi, o ma kimvuka
ki Zitsi Zibundana.
LUTUMU-MSWA LUMAKUMATATU
Kadi msiku wu NZA-NGYAMUKUSU’eyiyi
ulenda vumbulu mu phumbudulu in’natisa tsi vo dingumba mu mavanga
ma tholomono miswa ayi maluve bene.
|